vương quốc Kiev và mối quan hệ với thế giới Hồi giáo

 

Thân vương quốc Kiev và mối quan hệ với thế giới Hồi giáo

1. Mở đầu: Kievan Rus’ – ngã ba của hai thế giới

Giữa thế kỷ IX, vùng đồng bằng Đông Âu – trung tâm tại Kiev – nổi lên một nhà nước mới do người Varangian (Na Uy–Thụy Điển gốc Bắc Âu) lập nên, được gọi là Kievan Rus’. Đây là thực thể chính trị đầu tiên của người Đông Slav, hình thành nên nền tảng cho nước Nga, Ukraina và Belarus ngày nay.

Nhưng để hiểu vì sao một nhà nước Bắc Âu–Slav lại hưng thịnh nhanh chóng, ta phải nhìn vào vị trí địa – kinh tế của Kiev: nằm trên tuyến thương mại “từ người Varang đến người Hy Lạp” (From the Varangians to the Greeks), con đường sông nối Biển Baltic – sông Dnieper – Biển Đen – Byzantium.
Và trên tuyến đó, thế giới Hồi giáo là một mắt xích vô cùng quan trọng.

---

2. Tuyến thương mại nối Kiev với thế giới Hồi giáo

Trong thế kỷ IX–X, thương mại là mạch sống của Rus’. Các đoàn buôn đi qua sông Volga và Dnieper không chỉ hướng về Constantinople mà còn vươn tới vùng Caspi và Trung Á, nơi các đế quốc Hồi giáo thịnh vượng như Abbasid, Samanid và Khazar kiểm soát.

Hai tuyến chính:

1. Tuyến Volga – Caspi

   • Đi từ Novgorod qua sông Volga, ra Biển Caspi, rồi đến các thành thị Hồi giáo như Derbent, Tabaristan, Baghdad.

   • Hàng xuất khẩu: nô lệ, sáp ong, da thú, mật ong, kiếm sắt, gỗ quý.

   • Hàng nhập khẩu: bạc, lụa Ba Tư, đồ trang sức, tiền xu Hồi giáo (dirham).

2. Tuyến Dnieper – Byzantium

   • Đưa hàng tới Constantinople, nơi thương nhân Rus’ và Arab gặp nhau trong các khu chợ quốc tế.

Điều đặc biệt là, tiền xu Hồi giáo đã trở thành “đô la quốc tế” của thế giới Rus’. Hàng ngàn dirham bạc từ Samarkand, Bukhara, Nishapur được phát hiện trong các kho báu ở Novgorod, Gnezdovo và Kiev — chứng minh quy mô giao thương giữa Rus’ và Hồi giáo rộng hơn nhiều so với châu Âu thời đó.

---

3. Người Hồi giáo nói về Rus’ – ghi chép của các học giả Ả Rập

Một số sử gia và địa lý gia Hồi giáo đã để lại những miêu tả quý giá về người Rus’.

• Ibn Khordadbeh (TK IX) ghi nhận thương nhân Rus’ đi qua vùng Khazar bằng sông Volga để bán hàng cho người Hồi giáo.

• Ibn Rustah (khoảng năm 903) mô tả Rus’ là dân chuyên buôn nô lệ và lông thú, sống ở vùng sông, có thuyền dài, thích trang sức vàng bạc.

• Ahmad ibn Fadlan (921–922), đại sứ của Caliph Abbasid đến vùng Volga Bulgars, đã tận mắt thấy người Rus’ và ghi lại chi tiết nghi lễ tang của họ — một trong những tư liệu sống động nhất về văn hóa Viking.

Ibn Fadlan gọi họ là “Rusiyyah” và mô tả họ là những người cao, tóc vàng, xăm mình, cực kỳ mạnh mẽ nhưng “thiếu sạch sẽ theo tiêu chuẩn Hồi giáo”. Dù vậy, họ được mô tả là dân buôn cường thịnh và đáng gờm trên các sông lớn của phương Bắc.

---

4. Thương mại và quyền lực – Bạc Hồi giáo xây dựng Kiev

Khi dòng bạc Hồi giáo đổ về, kinh tế Rus’ phát triển vượt bậc.
Các dirham bạc không chỉ là vật trao đổi mà còn được nấu chảy để đúc trang sức, làm dự trữ cho triều đình, và trở thành nền tảng tài chính cho sự mở rộng của Kiev.

Chính nhờ tuyến thương mại với thế giới Hồi giáo mà các thân vương Rus’ có thể:

• Mua vũ khí và hàng xa xỉ từ phương Nam;

• Trả lương cho quân đội và thủy thủ Varangian;

• Mở rộng kiểm soát dọc sông Dnieper và Volga.

Nhà khảo cổ học hiện đại nhận thấy rằng sự tăng vọt kho báu dirham ở Kiev và Novgorod tương ứng với thời kỳ cực thịnh của các tiểu vương Oleg (879–912) và Igor (912–945) — những người mở rộng lãnh thổ và củng cố quyền lực trung tâm.

---

5. Mối quan hệ chính trị và tôn giáo

Dù thương mại gắn bó, nhưng Kievan Rus’ và thế giới Hồi giáo không có quan hệ ngoại giao tôn giáo sâu sắc.

Nguyên nhân:

• Rus’ là dân ngoại (pagan) trong phần lớn thế kỷ IX–X, chưa có hệ thống thần học để đối thoại với Hồi giáo.

• Hồi giáo thời đó xem dân vùng Bắc Âu như “ngoại biên” của Dar al-Harb (thế giới chưa quy thuận Hồi giáo).

Tuy nhiên, ảnh hưởng văn hóa vẫn có gián tiếp qua tuyến thương mại:

• Trang phục, lụa, vàng bạc Ba Tư được ưa chuộng trong tầng lớp quý tộc Rus’.

• Một số tên gọi, từ vựng trong tiếng Slav cổ chịu ảnh hưởng ngữ âm Ả Rập–Ba Tư.

• Kiến trúc và mô hình hành chính của Kiev (thời Vladimir Đại Đế) chịu ảnh hưởng của cả Byzantium và phương Đông Hồi giáo.

Khi Thân vương Vladimir I cải đạo sang Chính thống giáo Byzantine (988), Kiev đã ngả hẳn về phương Tây Kitô giáo, nhưng mối quan hệ kinh tế với phương Đông Hồi giáo vẫn tiếp tục trong thế kỷ XI.

---

6. Sự suy tàn của tuyến thương mại và ảnh hưởng

Từ thế kỷ XI, các nguyên nhân khiến mối liên hệ Rus’–Hồi giáo suy yếu:

1. Đế quốc Abbasid suy tàn, quyền lực chuyển sang các triều địa phương (Buyid, Seljuk) làm rối loạn tuyến Caspi.

2. Đế quốc Khazar sụp đổ sau chiến dịch của Sviatoslav (965) – trung gian thương mại giữa Rus’ và Hồi giáo biến mất.

3. Sự trỗi dậy của Byzantium và phương Tây khiến thương nhân Rus’ hướng mạnh về Địa Trung Hải.

4. Chiến tranh và chia cắt nội bộ Rus’ (TK XI–XII) làm Kiev mất vị thế trung tâm.

Dù vậy, ảnh hưởng kinh tế của thế giới Hồi giáo vẫn in dấu trong hệ thống thương mại Đông Âu nhiều thế kỷ sau — thể hiện qua lượng bạc Ả Rập lưu hành rộng khắp vùng Baltic đến tận Scandinavia.

---

7. Kết luận: Giao lộ của hai nền văn minh

Quan hệ giữa Kievan Rus’ và thế giới Hồi giáo là minh chứng cho thời kỳ thương mại toàn cầu hóa sớm của thời Trung cổ.

• Người Rus’ không theo Hồi giáo, nhưng họ phụ thuộc vào thương mại với các quốc gia Hồi giáo để phát triển kinh tế.

• Các học giả Hồi giáo, qua những ghi chép quý giá, đã giúp nhân loại hiểu về nền văn minh Bắc Âu–Slav trong giai đoạn hình thành.

• Còn với thế giới Hồi giáo, Rus’ là biểu tượng của “người phương Bắc man dã nhưng giàu có” – đối tác thương mại chứ không phải kẻ thù tôn giáo.

Từ dòng bạc Abbasid đến bến cảng Kiev, từ Derbent đến Dnieper, thế giới Hồi giáo đã gián tiếp xây dựng nên sự thịnh vượng đầu tiên của Đông Âu – một chương nối liền phương Bắc Viking với phương Đông Ả Rập, giữa hai thế giới tưởng xa mà lại gần.

---

Bạn có muốn mình viết tiếp phần 2: “Kievan Rus’ trên Con đường lụa phương Bắc” (tập trung vào vai trò trung chuyển hàng hoá giữa Hồi giáo – Byzantium – Bắc Âu) không?